09/04/2020

10 kiểu nhận thức có thể làm lệch lạc suy nghĩ của bạn

10 nhận thức làm lệch lạc suy nghĩ của bạn

Ai cũng muốn bản thân là một người suy nghĩ theo lý trí và logic, nhưng thực tế cho thấy, chúng ta liên tục chịu ảnh hưởng từ những tin tức không đáng tin cậy làm sai lệch đi suy nghĩ, niềm tin và tác động một phần không nhỏ đến cách chúng ta quyết định và phán đoán trong mọi việc diễn ra trong cuộc sống.

Đôi khi những sai lệch này biểu hiện khá rõ ràng và bạn có thể dễ dàng nhận ra chúng, nhưng một số khác lại quá nhỏ nhặt đến mức bạn không hề biết đến sự xuất hiện của chúng. 

Sự chú ý của chúng ta luôn bị hạn chế vì vậy ít ai có thể đánh giá, nhìn nhận mọi việc ở nhiều khía cạnh, điều này ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình hình thành suy nghĩ, ý kiến và quyết định của chúng ta. 

Và sau đây là một vài sự nhận thức khác nhau có ảnh hưởng lớn đến lối suy nghĩ, cách cư xử và cảm nhận mọi chuyện của bạn.

1. Xu hướng xác nhận

kali9 / Getty Images

Xu hướng xác nhận bắt nguồn từ những tình huống: nhiều người chỉ thích lắng nghe những thông tin xác nhận ý kiến vốn có của họ. Thông qua sự “thiên vị” này, mọi người có xu hướng ủng hộ những điều họ đã tin là đúng. 

Xu hướng này sẽ được biểu hiện rõ ràng khi một ai đó đề cập đến các vấn đề như kiểm soát súng và hiệu ứng nhà kính. Thay vì lắng nghe phía đối lập và xem xét tất cả các sự kiện một cách hợp lý, mọi người chỉ đơn giản là tìm kiếm những điều “củng cố” những thông tin họ nghĩ là đúng.

Trong nhiều trường hợp, mọi người đều có thể lắng nghe cùng một câu chuyện ở hai mặt và mỗi người sẽ xuất hiện trong đầu với một cách giải thích khác nhau mà họ cảm thấy phù hợp với quan điểm hiện có. Đây chính là dấu hiệu của xu hướng xác nhận, nó đang “thiên vị” những lập luận đang củng cố lối suy nghĩ của họ.

2. Xu hướng nhận thức muộn

Rearview mirror
Earl Richardson / EyeEm / Getty Images

Xu hướng nhận thức muộn có thể được lý giải đơn giản như việc mọi người có thể dự đoán được kết quả một sự kiện ngẫu nhiên nào đó.

Trong một thí nghiệm tâm lý học cổ điển, các sinh viên đại học được yêu cầu dự đoán: liệu họ có nghĩ rằng vào khoảng thời gian đó, ứng cử viên Clarence Thomas có khả năng trở thành thành viên của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ hay không. Trước khi cuộc bỏ phiếu Thượng viện diễn ra, 58% sinh viên nghĩ rằng Thomas sẽ được chọn. Nhưng khi cuộc bầu cử kết thúc, các sinh viên được thăm dò ý kiến một lần nữa và 78% trong số cho biết họ đã thừa biết trước rằng Thomas sẽ nhận được nhiều phiếu bầu.

Dấu hiệu của xu hướng này thường thể hiện ở chỗ khi mọi người nhìn lại một sự kiện đã diễn ra, họ đều tin rằng họ đã hiểu hết về chúng từ lâu. Sau các kỳ thi, sẽ có nhiều học sinh nhìn lại các câu hỏi trong bài làm và thốt lên rằng: “Câu này mình biết làm!”, “Mình biết đáp án câu này!” Nhưng trong thời gian làm bài các học sinh đó lại khoanh lụi hoặc chừa trống những câu hỏi đó. Các nhà đầu tư cũng thường xảy ra tình trạng này, họ tin rằng họ có thể dự đoán chính xác được những công ty công nghệ nào sẽ dẫn đầu lĩnh vực.

Sự nhận thức muộn này xuất hiện bởi sự kết hợp của nhiều lý do, bao gồm khả năng “đánh giá sai” các dự đoán trước đó, xu hướng nhìn nhận lại các sự kiện như một điều không thể tránh khỏi và niềm tin vào khả năng có thể dự đoán trước được kết quả của một số chuyện.

3. Hiệu ứng neo (Ấn tượng đầu tiên)

Illustration of man looking behind a door
Stockbyte / Getty Images

Chúng ta cũng có xu hướng bị ảnh hưởng quá mức bởi những thông tin đầu tiên được tiếp cận, một hiện tượng được gọi là sai lệch neo hoặc hiệu ứng neo. Ví dụ, con số đầu tiên được đưa ra trong một cuộc đàm phán giá cả thường trở thành điểm neo mà từ đó sẽ được sự kiện tiếp theo dựa vào.

Trong một thí nghiệm, trước tiên người tham gia buộc phải chọn một con số ngẫu nhiên, sau đó sẽ được hỏi các câu hỏi không liên quan đến nhau ví dụ “như có bao nhiêu quốc gia ở Châu Phi” và các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra rằng con số được chọn từ trước đó sẽ ảnh hưởng một phần không nhỏ đến các câu trả lời tiếp theo.

Sự thiên vị nhận thức này không chỉ ảnh hưởng đến những quyết định trong cuộc sống như đàm phán lương hoặc mặc cả giá tiền. Ngoài ra, cũng có rất nhiều đề cập đến việc bác sĩ sẽ dễ bị dính phải “sai lệch neo” khi chuẩn đoán cho bệnh nhân. Các bệnh nhân đầu tiên sẽ thường tạo một “ấn tượng neo” trong tiềm thức của người bác sĩ và điều này có thể ảnh hưởng đến kết quả của tất cả ca chẩn đoán diễn ra phía sau.

Đó là lý do vì sao hầu hết các bác sĩ đều yêu cầu bạn diễn tả lại tình trạng bệnh của cơ thể lại từ đầu mặc dù mọi thứ đã được ghi chép rõ ràng trên hồ sơ. 

4. Hiệu ứng thông tin sai lệch

Car crash
Tiburon Studios / E+ / Getty Images

Ký ức của chúng ta về những sự kiện cụ thể thường có xu hướng bị ảnh hưởng nặng nề bởi những điều phát sinh sau sự kiện đó, hiện tượng này được gọi là hiệu ứng thông tin sai lệch. Một cá nhân chứng kiến một cảnh tai nạn giao thông hoặc vô tình thấy được quá trình gây án của một tên tội phạm đều thường cho rằng họ đã tận mắt chứng kiến mọi thứ rất rõ ràng, nhưng các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra rằng ký ức của chúng ra rất dễ bị ảnh hưởng bởi  những điều nhỏ nhặt xung quanh.

Trong một thí nghiệm kinh điển được thực hiện bởi chuyên gia Elizabeth Loftus, mọi người được cho xem một đoạn video về một tai nạn giao thông và sau đó cho tiến hành phỏng vấn bằng hai câu hỏi đơn giản: “Hai chiếc xe ô tô chạy nhanh như thế nào khi chúng va chạm?” hoặc “Hai chiếc xe chạy nhanh như thế nào  khi tông nhau?”

Một tuần sau những người làm chứng mới được hỏi hai câu hỏi này và các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra đã có nhiều sự thay đổi nhỏ nhặt trong cách họ trả lời, bởi vì họ đang trả lời về điều mà họ không thật sự tận mắt chứng kiến. Khi được hỏi có ai trong số họ thấy có mảnh kính vỡ văng ra không thì những người được hỏi câu “tông nhau” có xu hướng trả lời không chính xác câu hỏi có thấy mảnh kính vỡ nào không.

5. Xu hướng “khán giả – diễn viên”

Two people pointing fingers and talking from opposite sides of a table
Hill Street Studios / Getty Images

Phương thức chúng ta nhận thức mọi người và bình luận về hành động của những người xung quanh có thể liên quan mật thiết với hàng tá lý do khác nhau. Chúng ta thường có xu hướng đổ lỗi cho ngoại cảnh hay các ảnh hưởng từ phía bên ngoài. Bạn có thể than phiền rằng mình đã vô tình phá hỏng cuộc họp bởi vì bạn chưa quen múi giờ, bạn bị rớt môn là vì giáo viên ra đề quá khó.

Tuy nhiên, khi xét đến hành động của người khác, chúng ta thường xác định rằng lỗi là ở cách hành xử của họ. Sinh viên thuyết trình không tốt bởi vì họ lười và không cố gắng (không phải bởi vì cậu sinh viên đó bị lệch múi giờ), học sinh làm bài kiểm tra không tốt bởi vì chúng không thông minh và thiếu tư duy (và chắc chắn không phải là vì chúng phải làm bài kiểm tra với nhiều câu hỏi hóc búa giống như bạn).

6. Hiệu ứng đồng thuận sai

Circle of people with hands together
Jade / Blend Images / Getty Images

Mọi người đều có xu hướng quan tâm quá mức hoặc đánh giá quá cao những người đồng ý với suy nghĩ, cách cư xử, quan điểm và giá trị đã có của họ, thiên hướng này được biết với tên gọi hiệu ứng đồng thuận sai. Nó có thể khiến mọi người suy nghĩ sai lệch rằng những người khác đều tán thành với mình và thậm chí là tự đánh giá quá cao ý kiến của chính mình.

Các nhà nghiên cứu tin rằng hiệu ứng đồng thuận sai này xảy ra với rất nhiều lý do. Đầu tiên, những người này thường dành hầu hết thời gian với gia đình, bạn bè và giữa họ đều đồng quan điểm và suy nghĩ với nhau. Do đó, chúng ta bắt đầu lầm tưởng rằng lối suy nghĩ này của họ cũng thuộc số đông, nghĩ rằng hầu hết mọi người khác dù không thân quen cũng sẽ có đồng tư tưởng như vậy.

Một lý do khác nhưng là điều có một số ảnh hưởng tốt đẹp đến sự tự tin của chúng ta đó là lối suy nghĩ người khác cũng như mình. Nó cho phép chúng ta cảm thấy “bình thường” và duy trì một cái nhìn tích cực về bản thân trong các mối quan hệ với người khác.

7. Hiệu ứng “hào quang”

The beautiful Ice Halo around the moon in the starry night.
Boy_Anupong / Getty Images

Các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra rằng học sinh thường có xu hướng đánh giá một giáo viên có thông minh, tốt bụng và hài hước hay không đều dựa vào ngoại hình.

Thiên hướng này có một sức ảnh hưởng vô cùng lớn đến với xã hội ngày nay. Ví dụ, khi đi xin việc, ai có ngoại hình thu hút hơn thường sẽ nhận được nhiều lời khen và sự tin tưởng như họ là những người thông minh hay thậm chí là có năng lực phù hợp cho công việc.

Được biết như là một sự thiên vị về ngoại hình hoặc “cái đẹp thường là cái tốt”, chúng ta thường bị ảnh hưởng hoặc áp dụng lên người khác hầu như mỗi ngày. Hãy nghĩ về một sản phẩm được quảng cáo trên tivi, một phụ nữ sang trọng quyến rũ, tự tin, có phong cách ăn mặc bắt mắt với một cô gái không biết cách ăn mặc và luộm thuộm. Đâu sẽ là ngoại hình gây ấn tượng với bạn hơn, đâu sẽ là sản phẩm bạn sẵn sàng bỏ tiền ra mua?

8. Xu hướng tự phục vụ

Women talking
Westend61 / Getty Images

Một thiên hướng ma lanh khác có thể gây lệch lạc suy nghĩ của bạn đó là thiên hướng tự phục vụ. Về cơ bản, mọi người đều muốn nhận công về mình khi thành công nhưng mọi việc sẽ thay đổi nếu họ gặp thất bại, họ thất bại luôn bởi vì những nguyên nhân xung quanh.

Khi một dự án đang diễn ra vô cùng tốt đẹp, chắc chắn bạn sẽ cho rằng mình là một nhân viên làm việc vô cùng chăm chỉ. Nhưng khi kết quả dần chuyển xấu, bạn thường đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc cũng có thể vì may mắn không đến với mình. Thiên hướng này thường đóng một vai trò rất quan trọng, nó bảo vệ lòng tự trọng của chúng ta. Tuy nhiên, lối suy nghĩ này cũng có thể gây nên hậu quả nghiêm trọng như luôn đổ lỗi cho người khác về thiếu sót của chúng ta.

9. Hiệu ứng Heuristic – Lối tắt cho tâm trí

Man standing in front of chalk board with a thought bubble drawn on it
Tara Moore / Getty Images

Sau khi đọc quá nhiều tin tức về việc xe hơi bị mất cắp trong khu vực của bạn, bạn sẽ nghĩ rằng “trộm cắp bây giờ diễn ra nhiều quá” (nhưng thực tế có thể không phải là như vậy). Xu hướng này thường đánh giá khả năng xảy ra của một việc dựa trên các ví dụ thực tế được chúng ta tiếp nhận như là một lối tắt của suy nghĩ. Lối suy nghĩ rút gọn của bộ não này được tạo ra để giúp tiết kiệm được thời gian khi chúng ta không muốn mất quá nhiều thời gian để tìm hiểu về một việc có thể tìm ẩn nguy cơ.

Hiệu ứng Heuristic thường dắt chúng ta đi sai hướng, đưa ra những đánh giá tồi tệ và các quyết định không đúng đắn. Người hút thuốc sẽ không bao gì biết được rằng có nhiều người chết vì những bệnh liên quan tới hút thuốc, họ quá xem thường các tác hại to lớn của hút thuốc. Ngược lại, nếu bạn có hai chị em gái và có năm người hàng xóm, tất cả họ đều mắc bệnh ung thư vú, bạn sẽ tin rằng tỷ lệ mắc bệnh này sẽ cao hơn những số liệu được các nhà khoa học đưa ra.

10. Xu hướng lạc quan

Pensive senior male entrepreneur looking out window
Hero Images / Getty Images

Xu hướng này bắt nguồn từ những trải nghiệm vốn có của chúng ta. Quan trọng hơn nữa, chúng ta thường quá vô tư lạc quan về quyền lợi, lợi ích của chính mình. Chúng ta đánh giá quá cao khả năng xảy ra của những điều tốt đẹp trong khi lại đánh giá quá thấp về những việc tiêu cực sẽ ảnh hưởng đến cuộc sống, giống như ly hôn, mất việc, bệnh tật hoặc cái chết xảy ra với mọi người.

Sự lạc quan không thực tế này thực sự ảnh hưởng đến cuộc sống, khiến mọi người không màng tới các hiểm họa sức khoẻ như hút thuốc, ăn uống thất thường, không đủ chất hoặc không cài dây an toàn khi ngồi trên xe ô tô.

Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng xu hướng lạc quan này rất khó để phòng tránh. Nhưng mặt lợi của xu hướng lạc quan này giúp tạo ra cảm giác  hào hứng chờ đợi tương lai, mang lại cho mọi người hy vọng và động lực họ cần để theo đuổi mục tiêu của mình. Vì vậy, trong khi nhiều người lo sợ rằng những thiên kiến nhận thức có thể làm sai lệch suy nghĩ của chúng ta và dẫn đến những quyết định tồi tệ, nhưng không phải lúc nào chúng cũng hoàn toàn không đem lại lợi ích gì.

Những thành kiến được nêu trên xuất hiện rất phổ biến và ảnh hưởng khá nhiều đến suy nghĩ của mọi người trong xã hội. Chúng ta khó có khả năng để phòng tránh được hết chúng, vì không một ai có thể có một cái đầu lạnh để suy nghĩ mọi quyết định mà không có một sự thiên vị nào. Nhưng khi bạn nắm được những dấu hiệu và biểu hiện cơ bản của chúng, bạn có thể giảm thiểu được những tác hại tiêu cực của những thiên hướng lệch lại này gây ra.

Theo: verywellmind

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

%d bloggers like this: