Thế nào là đại dịch?

Đại dịch chính là sự bùng phát một căn bệnh trên phạm vi toàn cầu. Trong lịch sử đã ghi nhận nhiều đại dịch và mới đây, vào ngày 12 tháng 3 năm 2020, Tổ chức Y tế thế giới chính thức công bố căn bệnh viêm đường hô hấp cấp (Covid-19) là đại dịch toàn cầu.

Đại dịch trước tiên thường được coi là bệnh dịch và các bệnh dịch đó sẽ lây lan nhanh chóng trên khắp một hoặc nhiều vùng cụ thể. Sự bùng nổ virus Zika bắt nguồn từ Brazil trong năm 2014 và lan rộng sang các nước khác vùng Caribe và Mỹ Latin rồi trở thành dịch bệnh. Sau đó là virus Ebola bùng nổ ở Tây Phi (2014-2016). Theo Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Hoa Kỳ, từ năm 2017, nước này đã phải đối mặt với “cuộc khủng hoảng” Opioid bắt nguồn từ việc lạm dụng thuốc nhóm opioid (thuốc giảm đau có tính chất gây nghiện).

COVID-19 khởi phát như một bệnh dịch tại Trung Quốc trước khi nó lan rộng ra khắp thế giới trong vòng vài tháng và hiện tại đã trở thành đại dịch.

Tuy nhiên không phải bệnh dịch nào cũng sẽ trở thành đại dịch vì nó còn tùy thuộc vào mức độ lây lan hay sự biến đổi rõ rệt. Chẳng hạn như HIV lúc đầu được xem là bệnh dịch ở Tây Phi trước khi trở thành đại dịch vào cuối thế kỉ 20. Theo Hội Y Khoa Hoa Kỳ, nhờ sự tiến bộ của y học hiện đại nên bây giờ HIV chỉ được xem như một loại bệnh dịch, vì tỉ lệ mắc bệnh của nó luôn ở mức ổn định và có thể kiểm soát được trong các cộng đồng dân cư.

Đại dịch cúm trong thời cận đại

Thế nào là đại dịch?
Dịch cúm Tây Ban Nha năm 1918

Phần lớn virus trong các đại dịch đều bắt nguồn từ virus cúm. Virus cúm có thể biến đổi theo mùa nhưng các chuyên gia sức khỏe vẫn đang làm tốt việc dự đoán những biến đổi của loại virus này. Tuy nhiên, khi một chủng virus mới xuất hiện mà không được dự đoán trước thì đó chính là lúc một đại dịch sẽ xảy ra, vì đa số mọi người đều chưa có khả năng miễn dịch với chúng.

Dịch cúm Tây Ban Nha năm 1918 là đại dịch chết người khủng khiếp nhất trong lịch sử. Loại virus này ước tính đã lây nhiễm cho 1/3 dân số thế giới và gây ra 20-50 triệu ca tử vong (tương đương tỉ lệ tử vong 1% – 3%). Loại virus này không bắt nguồn từ Tây Ban Nha nhưng nước này là quốc gia đầu tiên công bố sự bùng phát của nó nên người ta đặt tên nó là Dịch cúm Tây Ban Nha (tuy nhiên, người dân Tây Ban Nha lại cho rằng dịch cúm này bắt nguồn từ Pháp nên gọi nó là Dịch cúm Pháp).

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Mỹ (CDC), đại dịch cúm Châu Á (1957-1958) gây ra bởi virus cúm A chủng mới (H2N2) có nguồn gốc từ Đông Á, khiến 1,1 triệu người tử vong trên toàn cầu, tương đương 0,019% tỷ lệ tử vong ước tính, theo một nghiên cứu được công bố bởi Tạp chí về bệnh truyền nhiễm của trường đại học Oxford.

Đại dịch cúm Hong Kong (1918) gây ra bởi virus H3N2 chủng mới, có nguồn gốc ở Đông Nam Á. Tuy nhiên, đại dịch lại được đặt tên theo nơi đầu tiên công bố dịch bệnh thay vì nguồn gốc thực sự của nó. Theo CDC, Dịch cúm Hong Kong ước tính đã khiến 1 triệu người tử vong trên toàn cầu (tương đương 0,03% dân số thế giới).

Đại dịch cúm lợn H1N1 (2009-2010) do virus H1N1- 1 chủng mới gây ra, loại virus này tương tự virus cúm Tây Ban Nha. Dịch cúm lợn H1N1- 1 đã lây nhiễm cho 700 triệu đến 1,4 tỉ người, lớn gấp nhiều lần so với dịch cúm Tây Ban Nha, tuy nhiên tỉ lệ tử vong lại ít hơn nhiều (khoảng 0,01% đến 0,8%), theo phân tích của tạp chí The Lancet.

Cúm mùa là bệnh xảy ra quanh năm trên toàn thế giới. Mặc dù vaccin vẫn có hiệu quả nhưng cúm mùa vẫn là nguyên nhân gây ra nhiều ca vong. Theo ước tính của Tổ chức y tế thế giới, bệnh cúm mùa đã khiến 290.000 – 650.000 người tử vong hàng năm.

Một số đại dịch đáng kể khác trong lịch sử

Thế nào là đại dịch?
Cái Chết Đen bùng phát do bệnh dịch hạch vào thế kỉ 14

Cái Chết Đen – 1 trong số những đại dịch đáng kể trong lịch sử nhân loại do sự bùng phát của bệnh dịch hạch, do vi khuẩn Yersinia pesis gây ra (1346-1353). Kết quả là một số khu vực ở Châu Âu ghi nhận tỉ lệ tử vong từ 30% đến 60% dân số toàn châu lục vào thế kỉ 14, mặc dù các chuyên gia tin rằng bệnh dịch này bắt nguồn từ Trung Á từ vài thập kỉ trước.

Đại dịch tả đầu tiên xuất hiện vào năm 1817 bắt nguồn từ Nga, nơi ghi nhận đến 1 triệu người tử vong. Loại vi khuẩn này lây lan từ các binh lính người Anh sang Ấn Độ và cuối cùng là lan sang phần còn lại trên thế giới.

Dịch cúm Nga 1889 được xem là đại dịch cúm nghiêm trọng đầu tiên. Dường như nó bắt nguồn từ Siberia và Kazakhstan trước khi lan sang Tây Âu, qua Đại Tây Dương đến Bắc Mỹ và sau đó là sang Châu Phi. Cuối năm 1890, có khoảng 360.000 người đã thiệt mạng do dịch cúm này gây ra, theo History.com.

Một ví dụ khác là HIV – 1 loại virus gây ra bệnh AIDS, phát triển từ virus trên loài tinh tinh và lây sang người ở Tây Phi vào những năm 1920. Virus này nhanh chóng lây lan ra toàn thế giới và HIV/AIDS đã trở thành một đại dịch vào cuối thế kỉ 20. Ước tính đã có khoảng 35 triệu người tử vong do đại dịch này từ khi nó được phát hiện.

Tuy nhiên, từ những năm 1990 cho đến bây giờ, y học đã nghiên cứu và phát triển được loại thuốc giúp người nhiễm HIV/AIDS có thể sinh hoạt bình thường kết hợp chữa trị định kì. Thậm chí, việc đáng mừng hơn là vào đầu năm 2020 này, 2 người nhiễm bệnh HIV/AIDS đã được chữa khỏi hoàn toàn.

Nguồn: livescience

Leave a Reply

%d bloggers like this: